بحران بدترین برهه‌ای است که می‌تواند برای جامعه‌ اتفاق بیفتد، به ویژه برای جامعه‌ای که پیش از بحران نیز درگیر مشکلات بوده است؛ وضعیتی که می‌تواند به به صورت خاموش حتی پس از آن تا دهه ها به فقر و شکاف طبقاتی دامن بزند، پیوندهای اجتماعی، خانوادگی و کاری را تحت تاثیر قرار بدهد و با زخم‌های عمیق و اختلال در روند توسعه فردی و جمعی، پتانسیل‌های چند نسل را نابود کند.

سهراب رزاقی

ایران در زمستان ۱۴۰۴ (۲۰۲۶) با هم‌زمانی دو بحران عمیق اجتماعی و سیاسی مواجه است. از یک‌سو، تشدید بحران مشروعیت و کارآمدی حکومت در داخل به شکل‌گیری موجی گسترده از اعتراضات سراسری انجامیده و از سوی دیگر، تضعیف بازدارندگی در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی، پس از جنگ ۱۲روزه با اسرائیل، ایالات متحده را در موقعیت بررسی گزینه‌های مداخله محدود قرار داده است. تلاقی این دو روند، ایران را در وضعیتی شکننده قرار داده که پیامدهای آن فراتر از مرزهای ملی قابل ارزیابی است.

دوره آموزش آنلاین «تاب‌آوری انجمن‌ها و سازمان‌های جامعه مدنی» با هدف ارتقای توانمندی کنشگران و نهادهای مدنی برای مواجهه مؤثر با شرایط پرمخاطره، عدم‌قطعیت‌ها و تحولات سریع محیطی طراحی شده است. این دوره بر این پیش‌فرض استوار است که تاب‌آوری یک مهارت اکتسابی و یک فرایند سازمانی است که می‌توان آن را آموخت، تقویت کرد و به فرهنگ سازمانی تبدیل نمود.

در این مقاله به بررسی تفاوت و ارتباط بین جامعه مدنی و فضای عمومی می‌پردازیم و نقش هر یک در تقویت مشارکت اجتماعی، گفت‌وگوهای جمعی و دموکراسی را تحلیل می‌کنیم.

یافته‌های یک پژوهش ۲۰ساله درباره کاهش زمان مشارکت داوطلبانه

فعالیت داوطلبانه یکی از مهم‌ترین اشکال مشارکت اجتماعی در جوامع مدرن است؛ مشارکتی که هم برای جامعه ارزش‌آفرین است و هم برای خود داوطلبان پیامدهای مثبتی مانند افزایش ارتباطات اجتماعی و بهبود سلامت روانی و جسمی دارد. با این حال، پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که الگوی داوطلبی در حال تغییر است: افراد بیشتری داوطلب می‌شوند، اما زمان کمتری را به این فعالیت اختصاص می‌دهند.

سازمان‌های زنان به‌عنوان الگویی مؤثر از جامعه مدنی

حکمرانی خوب زمانی محقق می‌شود که دولت بر پایه شفافیت، پاسخگویی و حاکمیت قانون عمل کند و شهروندان بتوانند به‌صورت آزاد و مؤثر در تصمیم‌گیری‌های عمومی مشارکت داشته باشند. در این میان، نهادهای جامعه مدنی یکی از ارکان اصلی چنین حکمرانی‌ای به شمار می‌روند؛ نهادهایی مستقل از دولت که با اتکا به مشارکت مردمی، نقشی واسطه‌ای و حیاتی میان جامعه و ساختار قدرت ایفا می‌کنند.

کار داوطلبانه سال‌هاست به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی زندگی اجتماعی سالم شناخته می‌شود، اما پرسش اساسی این است که این فعالیت تا چه اندازه می‌تواند بر سلامت جسمی، روانی و اجتماعی خود داوطلبان اثرگذار باشد. پژوهش جامع Cunha و همکاران که در سال ۲۰۲۳ در مجله علمی Voluntas منتشر شده، با مرور نظام‌مند ۲۸ مطالعه سیستماتیک، تلاش کرده پاسخی مبتنی بر شواهد علمی به این پرسش ارائه دهد. یافته‌های این بررسی نشان می‌دهد که کار داوطلبانه، در صورت برخورداری از ساختار مناسب و حمایت سازمانی، می‌تواند یکی از مؤثرترین ابزارهای ارتقای سلامت فردی و اجتماعی باشد.

نویسنده: دکتر سعید بوحفص

کار داوطلبانه در جوامع انسانی همواره به‌عنوان یکی از خالص‌ترین جلوه‌های همبستگی اجتماعی، نوع‌دوستی و مسئولیت‌پذیری جمعی شناخته می‌شود. با این حال، این نوع فعالیت تنها زمانی معنا و ارزش واقعی پیدا می‌کند که بر پایه اصول اخلاقی استوار باشد. مقاله «کار داوطلبانه و مقتضیات حقوقی آن» نوشته دکتر سعید بوحفص، با تمرکز بر همین بُعد بنیادین، نشان می‌دهد که اخلاق نه یک عنصر حاشیه‌ای، بلکه زیربنای هرگونه کنش داوطلبانه مؤثر و پایدار است.